Làm thế nào để bảo vệ và khai thác (monetize) quyền tác giả đối với nội dung được tạo ra bằng trí tuệ nhân tạo (AI)? Năm 2026, ngày càng có nhiều người tìm kiếm câu trả lời cho câu hỏi này, bởi AI đã trở thành một công cụ sáng tạo quen thuộc. Nó viết văn bản và âm nhạc, tạo hình ảnh và video, thiết kế các thiết bị kỹ thuật phức tạp — miễn là có ý tưởng và nhiệm vụ. Chính tại đây xuất hiện ranh giới mang ý nghĩa pháp lý giữa kết quả lao động trí tuệ của con người và của máy móc, nơi mà nội dung bắt đầu được bảo vệ bởi quyền tác giả.
1- Bản quyền đóng góp sáng tạo củ con người khi sử dụng AI:
Máy móc có thể “sản xuất hàng loạt” nội dung mà không cần đóng góp sáng tạo cụ thể từ con người — bằng cách kết hợp dữ liệu do con người tạo ra trước đó. Hoặc đơn giản là ghi lại thực tế. Nhưng, ví dụ, ảnh từ camera giám sát giao thông không phải là đối tượng của quyền tác giả. Đối tượng sở hữu trí tuệ xuất hiện ở nơi con người thể hiện cá tính của mình. Cá tính này, được hình thành từ trải nghiệm sống độc đáo, được thể hiện nhiều lần trong suốt cuộc đời, ngay cả ở những người không làm nghề sáng tạo: trong các bài phát biểu công khai, trong những bức ảnh họ chụp, trong thiết kế nội thất căn hộ của mình, v.v. Tác giả của một đối tượng sở hữu trí tuệ chỉ có thể là con người. Để được công nhận quyền tác giả đối với một sản phẩm sáng tạo, phải có đóng góp sáng tạo của con người trong quá trình tạo ra nó. Cuộc tranh luận về việc thế nào là “đóng góp sáng tạo đủ” của con người khi tạo nội dung với sự hỗ trợ của AI vẫn chưa kết thúc. Hiện chưa có tiêu chí được luật hóa. Nếu kết quả bề ngoài giống với một đối tượng sở hữu trí tuệ (văn bản, hình vẽ, ảnh), thì nó được coi là do lao động sáng tạo của con người tạo ra. Để tòa án đi đến kết luận ngược lại, phía phản đối phải chứng minh rằng đối tượng đó được tạo ra bởi trí tuệ nhân tạo.
Thông thường, quá trình sáng tạo gồm hai giai đoạn chính: ý tưởng và thực thi. Con người là tác giả của kết quả sáng tạo khi họ tham gia vào cả hai giai đoạn. Trong tương tác với hệ thống AI, ý tưởng được hình thành khi viết prompt. Một yêu cầu ngắn, đơn giản, để lại quá nhiều khả năng biến thể cho AI, không thể được coi là ý tưởng xuất phát từ con người. Nhưng, ví dụ, khi chuẩn bị một bài báo cáo, một prompt chứa dàn ý và các luận điểm chính có thể được coi là ý tưởng. Khi yêu cầu tạo tranh — đó có thể là mô tả chi tiết bằng lời, bao gồm màu sắc, phong cách, đối tượng và vị trí của chúng, v.v. Sự tham gia của con người trong giai đoạn thực thi bao hàm việc làm việc lặp lại với các kết quả do AI tạo ra: lựa chọn các phần cần thiết, ghép nối, chỉnh sửa, v.v. Yêu cầu này đặc biệt quan trọng khi hình thức kết quả khác với hình thức prompt. Ví dụ, mạng nơ-ron nhận mô tả bằng văn bản và trả lại hình ảnh cho người dùng không biết vẽ. Hoặc tạo ra một dự án kỹ thuật hoàn chỉnh mà người dùng, do thiếu chuyên môn, không thể hiểu hết.
Các đối tượng quyền tác giả, khác với bằng sáng chế, không cần đăng ký nhà nước bắt buộc. Chúng không cần có tính mới hay tính hữu dụng. Theo Điều 1259 Bộ luật Dân sự Liên bang Nga, đối tượng quyền tác giả là các tác phẩm khoa học, văn học và nghệ thuật “không phụ thuộc vào giá trị hay mục đích của tác phẩm, cũng như cách thức thể hiện”.
Trong thời kỳ trước số hóa, quyền tác giả của văn bản được chứng minh chủ yếu qua dấu vết vật chất. Bản thảo được xác định qua chữ viết tay, còn tranh vẽ qua các bản phác thảo trước đó. Tức là các “dấu vết” phản ánh quá trình sáng tạo. Cũng có những cách độc đáo hơn — ví dụ, gửi bản thảo đánh máy cho chính mình qua thư bảo đảm kèm danh mục tài liệu.
Trong thời đại số, cách chứng minh quyền tác giả thay đổi, nhưng về bản chất vẫn nhằm ghi nhận quá trình sáng tạo. Cụ thể, đó có thể là các prompt được lưu lại, ảnh chụp màn hình kết quả trung gian, v.v. — tất cả những gì chứng minh sự tham gia của con người trong việc tạo nội dung.
Trên thế giới, cơ sở hạ tầng số để ghi nhận quyền sở hữu trí tuệ (không cần đăng ký nhà nước) đang phát triển mạnh thông qua hệ thống lưu trữ (deposition) trên blockchain. Các dịch vụ nội địa tương ứng đã phát triển gần mười năm. Cụ thể, mạng blockchain do Trung tâm Nga về lưu thông quyền đối với kết quả hoạt động sáng tạo (RCIS.RF) vận hành cho phép tác giả lưu trữ sản phẩm sáng tạo trong “két số”. Hệ thống này đảm bảo tính bất biến và không thể hủy bỏ của dữ liệu. Điều này giống như gửi thư bảo đảm hoặc lưu trữ tại công chứng, nhưng nhanh và tiện hơn. Hệ thống này có hai lợi thế chính. Thứ nhất, chứng nhận của RCIS được tòa án chấp nhận như bằng chứng trong các vụ tranh chấp quyền tác giả. Thứ hai, hệ thống RCIS kết nối với các dịch vụ cho phép chủ sở hữu quyền khai thác quyền của mình thông qua các nền tảng giao dịch chuyên biệt.
2- Quyền tác giả của nội dung được dùng để huấn luyện AI:
Một thách thức khác đối với hệ thống sở hữu trí tuệ và tác giả từ phía AI là việc huấn luyện AI trên nội dung được bảo hộ. Điều này có vi phạm quyền tác giả hay không? Về mặt pháp lý, đây vẫn là “vùng xám”.
VẤN ĐỀ TRỞ NÊN GAY GẮT HƠN KHI CÁC CƠ QUAN TRUYỀN THÔNG, CÔNG TY MEDIA VÀ NHÀ XUẤT BẢN MẤT DOANH THU DO NGƯỜI DÙNG TÌM ĐẾN AI MÀ BỎ QUA NGUỒN GỐC. TẠI MỸ ĐÃ CÓ CÁC VỤ KIỆN LIÊN QUAN, VÀ MỘT SỐ CÔNG TY ĐÃ TỰ NGUYỆN TRẢ TIỀN CHO NHÀ XUẤT BẢN “ĐỂ PHÒNG NGỪA” NHỮNG RỦI RO PHÁP LÝ TRONG TƯƠNG LAI
Đối với các nhà phát triển AI, việc tránh sự không chắc chắn pháp lý cũng rất quan trọng để giảm rủi ro. Không lâu trước đây, công ty Anthropic đã trả 1,5 tỷ USD để dàn xếp các khiếu nại vi phạm bản quyền khi huấn luyện mô hình bằng các bản sao sách vi phạm bản quyền. Một trong những giải pháp khả thi là triển khai cơ chế thanh toán cho tác giả mà không cần ký hợp đồng cấp phép, nhằm bù đắp tổn thất thu nhập do AI sử dụng tác phẩm của họ. Đồng thời, các nhà phát triển AI sẽ được miễn trách nhiệm trước các khiếu nại từ chủ sở hữu quyền. Theo tôi, trong thời gian tới chúng ta sẽ thấy sự phát triển của chủ đề này.
Igor Drozdov (Phó Chủ tịch Ngân hàng kinh tế đối ngoại Nga)
Theo Expert.ru
