QAC online: Tốc độ phát triển chưa từng có của công nghệ mới, đặc biệt là AI, đặt ra các vấn đề nóng bỏng cả về học thuật, thực tiễn, pháp lý, an ninh. Trên bình diện toàn cầu có nhiều trường phái và góc nhìn khác nhau. Điểm đồng thuận: Tác động tích cực của AI và công nghệ mới đối với quá trình phát triển toàn cầu; Các thách thức từ chính sự phát triển này. Những điểm không đồng thuận chủ yếu ở đánh giá mức độ của thách thức và các giải pháp để xử lý thách thức do công nghệ mới, đặc biệt là AI, đem lại.
QAC Online sẽ đăng tải một số bài viết thuộc nhiều trường phái cũng như quan điểm cá nhân khác nhau về vấn đề này.
Bài đầu tiên là bài viết của ông Dmitry Medvedev, cựu Tổng thống Nga (hiện nay là Phó chủ tịch hội đồng An ninh Liên bang Nga). Trong bài viết này, do địa vị và thân thế của tác giả, bên cạnh các yếu tố học thuật, có nhiều yếu tố màu sắc quan điểm địa chính trị. Về cơ bản tác giả nhấn mạnh yếu tố tiêu cực và nguy cơ trong quá trình triển khai công nghệ mới và AI. Cần nhìn nhận như một trong nhiều góc nhìn mà chúng ta sẽ lần lượt tham khảo.
Mỗi bước nhảy vọt công nghệ lớn trong lịch sử nhân loại đều chứa đựng trong nó một nghịch lý mang tính Faust, bởi bản chất của những đột phá như vậy luôn mang tính hai mặt. Một mặt, sức mạnh của tiến bộ nằm ở chỗ nó có khả năng chinh phục “cái vô hạn”. Nhưng mặt khác, như nhà triết học lịch sử và nhà báo Đức Oswald Spengler từng viết:
“Mỗi nền văn hóa cao đều là một bi kịch; sáng tạo nổi dậy chống lại người sáng tạo của nó…Chủ nhân của thế giới trở thành nô lệ của cỗ máy. Nó buộc con người — tất cả chúng ta, không trừ ai, dù chúng ta có biết điều đó hay không, dù chúng ta có muốn hay không — phải di chuyển theo hướng mà nó đã định sẵn.”
Như vậy, tiến bộ của nhân loại luôn đòi hỏi phải ký kết một thỏa thuận với một phần của “lực lượng vĩ đại luôn muốn điều ác nhưng lại luôn tạo ra điều thiện.”
Và những con người sống trong một thời đại lịch sử cụ thể, để có được sức mạnh tưởng chừng không thể tưởng tượng đó, luôn phải trả giá bằng sự thay đổi căn bản nền tảng tồn tại của mình.
Lửa, bánh xe, kỹ thuật in, động cơ hơi nước — mỗi lần như vậy nhân loại đều phải đi qua lò thử thách trước khi có thể thích nghi một cách hữu ích với công nghệ mới.
Nhưng các quá trình hiện nay không có tiền lệ về tốc độ và quy mô.
Nhân loại phần nào đã quen với sự tiện nghi nên khó có thể tưởng tượng rằng những thay đổi có thể xảy ra nhanh đến vậy.
Và nói thẳng ra, chúng ta cũng không chuẩn bị cho điều đó.
Cùng với vô số tiện ích mà các đổi mới đột phá mang lại, chúng cũng mang theo những mối đe dọa có thể ảnh hưởng căn bản đến tương lai của toàn nhân loại.
Mỗi cuộc cách mạng công nghệ lớn trong quá khứ đều dẫn tới:
- sự gia tăng mạnh mẽ năng suất lao động
- tăng trưởng kinh tế nhanh chóng
- cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống của dân cư.
Nhưng liệu điều này có còn đúng trong phần còn lại của thế kỷ XXI hay không?
Có nhiều nghi ngờ lớn về điều đó. Bởi vì trước mắt chúng ta là những thách thức mang tính văn minh, đòi hỏi không chỉ các giải pháp khoa học – công nghệ chính xác mà còn cần sự khôn ngoan lịch sử và cách tiếp cận đạo đức cân bằng.
Thế giới đang thay đổi nhanh chóng nhờ sự phát triển của các công nghệ cao. Trí tuệ nhân tạo, robot, công nghệ sinh học và quá trình số hóa đã trở thành một phần của đời sống hàng ngày.
Con người ngày càng sẵn sàng giao cho các thuật toán số:
- việc đưa ra quyết định trong đời sống
- việc xác định sở thích và thị hiếu
- và đôi khi thậm chí cả cảm xúc của mình.
Theo dữ liệu của DrPeering.net, chi phí truyền tải một thông điệp dung lượng 1 MB trên Internet từ năm 1998 đến 2010 đã giảm trung bình 61% mỗi năm — từ hơn 1000 đô la xuống chỉ còn vài xu. Điều này dẫn tới sự giảm giá nhanh chóng của các công nghệ số và các dịch vụ dựa trên chúng. Đồng thời, lợi nhuận của loại “hàng tiêu dùng thông tin” vô hình này lại cực kỳ cao.
Điều này chủ yếu là do:
- số lượng dịch vụ khổng lồ được cung cấp mỗi ngày (hàng trăm triệu tin nhắn được gửi đi)
- gần như không có chi phí cho việc phát triển và sản xuất các dịch vụ này.
Mức lợi nhuận cao được chứng minh qua kết quả kinh tế của các tập đoàn công nghệ lớn phương Tây như:
- Meta
- Amazon
- Apple
cũng như các tập đoàn lớn của Trung Quốc:
- China Mobile
- Alibaba Group
- Tencent Holdings
những công ty chuyên cung cấp thông tin và hàng hóa tiêu dùng đại chúng cho người dùng.
Nhiệm vụ chiến lược của các tập đoàn công nghệ là tăng số lượng lượt truy cập và tương tác, vừa bằng cách cung cấp thêm nhiều dịch vụ mới, vừa bằng cách mở rộng cộng đồng người dùng của họ.
Điều kiện cần thiết để đạt được mục tiêu này là sở hữu công nghệ phân tích khối lượng dữ liệu khổng lồ thu được từ người dùng.
Tất cả các quốc gia phát triển đều đang tích cực theo đuổi hướng này — và không phải không thành công.
Ban lãnh đạo và cổ đông của các công ty lớn trở thành những người hưởng lợi chính từ tiến bộ công nghệ trong lĩnh vực các công nghệ số đại chúng giá rẻ, cũng như từ các yếu tố của nền kinh tế số đang trở thành công cụ chủ yếu để gia tăng lợi nhuận từ dòng thông tin.
Về bản chất, những công cụ này có thể trở thành phương tiện “nô dịch mềm” con người thông qua vô số dịch vụ tiện lợi và hấp dẫn.
Chính những dịch vụ đó dần dần tước đi của con người nhiều kỹ năng quan trọng cần thiết cho một cuộc sống độc lập và tự chủ.
Chẳng hạn như:
- khả năng ghi nhớ và phân tích lượng lớn thông tin
- khả năng xây dựng các chuỗi suy luận dài
- khả năng trình bày rõ ràng kết quả phân tích
- khả năng đọc, viết và hiểu các văn bản phức tạp.
Một con người thiếu những kỹ năng này trở thành người tiêu dùng lý tưởng của các dịch vụ mới, và là công cụ ngoan ngoãn trong tay các nhà lãnh đạo của thị trường công nghệ.
Không phải ngẫu nhiên mà chính quyền của Donald Trump thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến việc phát triển các công nghệ trí tuệ nhân tạo nhằm bảo đảm vị thế lãnh đạo lâu dài của Hoa Kỳ trên toàn thế giới. Theo quan điểm của Nhà Trắng, việc triển khai các đổi mới công nghệ quy mô lớn sẽ dẫn tới những đột phá trong mọi lĩnh vực hoạt động của con người, nâng cao đáng kể khả năng cạnh tranh của nền kinh tế Mỹ và đảm bảo khoảng cách công nghệ của nước này so với các quốc gia khác.
Nói cách khác, điều đó sẽ giúp đạt được MAGA — mục tiêu được viết trên chiếc mũ nổi tiếng của Trump.
Trong lịch sử đã từng có nhiều cuộc cách mạng thông tin. Cuộc cách mạng thông tin vĩ đại nhất trong quá khứ là phát minh ra kỹ thuật in của Johannes Gutenberg. Phát minh này đã phá vỡ độc quyền tri thức của một tầng lớp nhỏ những người đặc quyền, tạo ra những biến đổi xã hội sâu sắc và nâng cao vai trò của phương pháp khoa học. Các thuật toán của mạng xã hội hiện đại có thể được xem như “máy in của thế hệ mới”, nhưng chúng hoạt động với những mục đích hoàn toàn khác.
Chúng được tạo ra để phục vụ chính hệ thống của mình, áp đặt lên người tiêu dùng một thế giới của các bản sao mô phỏng.
Trong thế giới đó, một “like” hay “dislike” trở nên quan trọng hơn sự thật, hình ảnh phản chiếu của thực tại trở nên quan trọng hơn chính thực tại và “thế giới của ma trận” trở thành yếu tố chủ đạo so với thế giới thật. Trong những thập niên tới, thời đại hậu sự thật (post-truth) có thể có tầm quan trọng ngang với việc tìm kiếm chân lý khách quan. Bản thân thực tại có thể dần được thay thế bởi những câu chuyện số hóa được cá nhân hóa cho từng người dùng. Và rất có thể những gì chúng ta đang nhìn thấy hiện nay chỉ là phần nổi của tảng băng. Thực tế có thể phức tạp hơn nhiều so với những gì một trong những người sáng lập khái niệm xã hội thông tin — nhà tương lai học Nhật Bản Yoneji Masuda — từng hình dung.
Tuy nhiên, các vấn đề do xã hội thông tin hiện đại tạo ra không chỉ giới hạn ở những thách thức triết học. Vì vậy, cần chuyển sang những vấn đề cụ thể hơn nhưng cũng không kém phần nguy hiểm. Sự lo ngại lớn nhất của các quốc gia trước sự phổ biến của các công nghệ mới trong đời sống xã hội là khả năng chúng bị sử dụng sai mục đích bởi các nhóm cực đoan và tội phạm.
Tôi sẽ đề cập đến những mối đe dọa quan trọng nhất và được thảo luận nhiều nhất.
Mối đe dọa thứ nhất — Trí tuệ nhân tạo
Do việc tự động hóa các công việc thường xuyên, sự giảm mạnh chi phí công nghệ số và tính hợp lý về kinh tế của việc thay thế con người bằng AI, nhiều nghề nghiệp quan trọng hiện nay có thể biến mất. Về điều này đã có hàng trăm cuốn sách và vô số bài viết cảnh báo. Dù thế nào đi nữa, rõ ràng rằng việc sử dụng rộng rãi AI đe dọa việc làm của hàng triệu người, và do đó có thể dẫn tới sự gia tăng theo cấp số nhân của thất nghiệp, cũng như phá vỡ các chuỗi phân công lao động quốc tế. Nhà kinh tế đoạt giải Nobel Robert Shiller từng nhấn mạnh rằng tự động hóa và kinh tế số có thể dẫn đến thất nghiệp cấu trúc quy mô lớn, mà chúng ta hiện vẫn chưa thể đánh giá đầy đủ. Theo tờ Axios, cuộc cạnh tranh việc làm giữa các “nhân viên cổ trắng” ở Hoa Kỳ do sự phát triển của AI đang biến thành một “cuộc tàn sát đẫm máu”. Lần đầu tiên kể từ thời Đại suy thoái, những người Mỹ ở tuổi 30 hiện nay sống tệ hơn so với cha mẹ họ khi ở cùng độ tuổi. Ngay cả những nghề được coi là tinh hoa — như nhà giao dịch tài chính và nhà phân tích đầu tư — cũng có thể biến mất. Các mạng nơ-ron hiện nay có thể quản lý danh mục đầu tư không kém gì các nhà đầu tư tiền điện tử chuyên nghiệp.
Không kém phần đáng lo ngại là triển vọng giao cho trí tuệ nhân tạo quyền điều khiển các quá trình sản xuất quy mô lớn, nơi sử dụng những công nghệ then chốt, cũng như việc giao cho AI quản lý các cấu trúc cấp cao hơn — chẳng hạn như các tập đoàn lớn hay thậm chí toàn bộ các ngành kinh tế. Khả năng như vậy đã bắt đầu xuất hiện. Trong một số điều kiện nhất định, nó có thể dẫn đến những rủi ro mang tính toàn cầu. Những rủi ro này vốn đã tồn tại — ví dụ các cuộc tấn công của hacker vào cơ sở hạ tầng quan trọng. Nhưng hacker vẫn là hoạt động có chủ đích của con người, và do đó có thể bị phát hiện và ngăn chặn.
Còn với AI thì sao?
Như chúng ta biết, trí tuệ nhân tạo thường khó giải thích, khó dự đoán và khó kiểm soát.
Và có lẽ điều nguy hiểm nhất là:
con người, do giới hạn tự nhiên của trí tuệ mình, không còn khả năng hiểu được AI đã đi đến kết luận như thế nào.
Đúng là AI là một trợ lý tốt. Nhưng chúng ta dựa vào đâu để tin rằng những kết luận mà AI đưa ra là đáng tin cậy? Chính tại đây xuất hiện cảm giác rằng nhân loại đang đứng trước ngưỡng cửa của một kịch bản tận thế.
Hãy tưởng tượng một tình huống trong đó các mạng nơ-ron được sử dụng để điều khiển các nhà máy điện — kể cả nhà máy điện hạt nhân — vượt khỏi sự kiểm soát. Nếu xảy ra sự cố trong hệ thống như vậy, con người thậm chí có thể không hiểu được nguyên nhân của nó. Chỉ một bước nữa là đến mô hình của “AI độc ác” — một giả thuyết vốn có quyền tồn tại như mọi giả thuyết khác. Đó là tình huống khi sự cố trong một hệ thống quan trọng xảy ra không phải do lỗi kỹ thuật, mà do chính AI cố ý gây ra.
Một trí tuệ nhân tạo đạt đến cấp độ siêu trí tuệ không nhất thiết phải tuân theo ba quy tắc robot học nổi tiếng của Isaac Asimov.
Bởi khi đó nguồn gốc của nó có thể không còn gắn với con người, mà với chính nó. Kịch bản như vậy ngày càng được xem là khả thi — không chỉ trong các thế giới cyberpunk của những nhà tương lai học chuyên nghiệp. Ngày nay, khả năng đó được thừa nhận ngay cả bởi các chính trị gia và đại diện của các tập đoàn lớn. Và mối nguy không chỉ nằm ở các ngành công nghiệp nguy hiểm có thể gây tổn hại không thể đảo ngược cho hành tinh.
Ngay cả những lĩnh vực tưởng như vô hại như công nghệ nông nghiệp,sản xuất thực phẩm cũng có thể trở thành lĩnh vực rủi ro cao.
Một lĩnh vực khác mà AI đã được sử dụng rộng rãi là tạo ra các nhân dạng số (digital personalities) hoặc bản sao số của con người. Công nghệ nhận dạng dựa trên AI tạo ra những cơ hội lớn để sử dụng các “nhân dạng số” cho mục đích phạm tội.Những công nghệ này đã được sử dụng để truy cập trái phép dữ liệu cá nhân, đánh cắp tiền,chiếm đoạt tài sản cá nhân, thương mại hoặc nhà nước. Danh sách những người hưởng lợi từ các công nghệ này rất rộng: tội phạm nhỏ lẻ,các công ty lớn tham lam, các tổ chức tội phạm xuyên quốc gia, thậm chí cả các quốc gia riêng lẻ. Tất cả họ đều có thể tạo ra những nhân dạng số giả mạo bằng AI. Điều này đã bắt đầu làm suy yếu niềm tin vào các cơ quan nhà nước, vốn không phải lúc nào cũng có thể bảo vệ dữ liệu và thuật toán quan trọng. Kết quả là sự hỗn loạn xuất hiện trong nhiều lĩnh vực của đời sống xã hội.
Mối đe dọa thứ hai: các hệ thống không người lái
Sự tăng trưởng nhanh chóng của việc sản xuất các hệ thống không người lái trên toàn thế giới đã tạo ra một phổ đe dọa hoàn toàn mới đối với nhiều loại mục tiêu khác nhau:các khu đô thị lớn,cơ sở hạ tầng năng lượng,cơ sở hạ tầng xã hội và các hệ thống thiết yếu khác,các cơ sở quốc phòng và căn cứ quân sự.
Chính trong lĩnh vực này, dựa trên kinh nghiệm từ các hoạt động quân sự gần đây, đã xuất hiện những khả năng hoàn toàn mới. Đặc biệt, nhờ việc tối ưu hóa các hệ thống điều khiển và thuật toán — thông qua sự phát triển của trí tuệ nhân tạo và phân tích dữ liệu lớn — việc điều khiển đồng thời cả một “bầy” drone dưới sự kiểm soát của một người điều hành duy nhất đã không còn là vấn đề. Ngoài ra:
- tầm hoạt động hiệu quả của các thiết bị bay không người lái đã được mở rộng
- lượng thông tin truyền đi tăng mạnh nhờ các hệ thống viễn thông hiện đại, bao gồm cả liên lạc vệ tinh.
Trong tương lai gần có thể xuất hiện:
- các nền tảng vật chất mới cho drone
- các tàu tự hành trên biển dùng làm căn cứ cho các hệ thống không người lái
- các drone siêu nặng có khả năng mang theo hàng trăm hoặc hàng nghìn drone nhỏ hơn.
Những phương tiện này cũng có thể đóng vai trò trạm chuyển tiếp tín hiệu hoặc phương tiện vận chuyển drone.
Tất cả những điều này đã tạo ra một tình huống hoàn toàn mới đối với các quy tắc và đạo đức của chiến tranh.
Trong tương lai gần, theo dự đoán của nhiều chuyên gia, các hệ thống không người lái sẽ tách người giết khỏi nạn nhân của mình một cách triệt để. Hành động bạo lực có thể trở nên giống như một trò chơi điện tử bắn súng hấp dẫn. Dạng “chiến tranh từ xa” này tạo ra một rào cản tâm lý nguy hiểm:
- làm giảm ngưỡng sử dụng bạo lực
- làm mờ dần trách nhiệm đạo đức.
Với việc sử dụng drone, khái niệm chiến tranh như một rủi ro sống còn đối với những người tham gia dần dần biến mất. Điều này tạo ra ảo tưởng về những cuộc xung đột “sạch” và “gần như không đổ máu”.
Thậm chí còn có một nghịch lý đáng sợ hơn:
Quyền quyết định sự sống và cái chết của con người có thể được trao cho các thuật toán của trí tuệ nhân tạo trong các hệ thống vũ khí tự động.
Những hệ thống này không có ý thức, không có lòng trắc ẩn,không có khả năng cảm thông. Điều này đặt ra một câu hỏi triết học và pháp lý nghiêm trọng: Liệu việc trao cho máy móc quyền tự quyết định vấn đề sống chết của con người có phù hợp với luật nhân đạo quốc tế hay không? Những quy tắc này được thiết lập trong:
- các Công ước Hague năm 1899 và 1907
- Công ước Geneva năm 1949 về bảo vệ dân thường trong chiến tranh.
Vì vậy, câu hỏi liệu có cần các hiệp ước quốc tế mới để điều chỉnh các công nghệ này hay không gần như là một câu hỏi tu từ.
Do tương đối rẻ và dễ tiếp cận, drone trở thành vũ khí lý tưởng cho các tổ chức tội phạm và khủng bố.
Các hoạt động bất hợp pháp như buôn lậu,vận chuyển ma túy,gián điệp công nghiệp và quân sự đang chuyển sang một cấp độ công nghệ hoàn toàn mới, khiến lực lượng thực thi pháp luật gặp rất nhiều khó khăn trong việc đối phó. Một tương lai trong đó drone trở thành phương tiện phổ biến hàng ngày cũng tạo ra nhiều rủi ro khác. Ví dụ, việc can thiệp có chủ đích vào hệ thống điều khiển giao thông hàng không có thể dẫn tới: va chạm hàng loạt giữa các drone, drone rơi xuống các khu vực đông người, drone được sử dụng như vũ khí tấn công trực tiếp. Điều này sẽ tạo ra một loại thảm họa hoàn toàn mới, trong đó nguyên nhân không phải là sai sót của con người hay thiên tai, mà là lỗ hổng kỹ thuật số do chính con người tạo ra.
Mối đe dọa thứ ba: Công nghệ sinh học
Chúng ta đang đứng trước ngưỡng cửa của một thực tại mới mang tính siêu hình.
Trong thực tại đó, sự lan truyền của các bệnh truyền nhiễm và virus, cũng như sự xuất hiện của các dịch bệnh và đại dịch mới, có thể không còn là hiện tượng hoàn toàn tự nhiên, mà trở thành sản phẩm của trí tuệ con người — đôi khi do tham vọng nguy hiểm hoặc ý đồ xấu. Khả năng tiếp cận các thiết bị chuyên dụng và nguyên liệu cần thiết cho nghiên cứu sinh học đang ngày càng tăng. Theo các chuyên gia, do sự phát triển nhanh chóng của nhiều ngành khoa học liên quan đến việc biến đổi sinh vật sống (sinh học phân tử;hóa sinh;phôi học;vi sinh học;tế bào học;virus học) các công nghệ này trở nên dễ tiếp cận hơn, hiệu quả hơn và dễ sử dụng hơn. Điều này làm gia tăng nguy cơ xuất hiện những virus RNA được biến đổi nhân tạo, có khả năng lây nhiễm và độc lực rất cao. Việc phát triển các mầm bệnh mới, trong khi đảm bảo khả năng bảo vệ sinh học cho chính mình, có thể cho phép một quốc gia tạo ra các ổ dịch nguy hiểm gần biên giới của các quốc gia khác, được ngụy trang như những quá trình tự nhiên. Những dịch bệnh như vậy có thể nhanh chóng đạt quy mô quốc gia hoặc thậm chí toàn cầu. Một số chuyên gia cho rằng các protein đặc biệt gọi là prion có thể trở thành tác nhân sinh học nguy hiểm. Những protein này gây ra các rối loạn nghiêm trọng và không thể chữa khỏi của hệ thần kinh trung ương ở con người và động vật.
Sự phát triển của sinh học tổng hợp,công nghệ chỉnh sửa gene,công nghệ lắp ráp virus từ các chuỗi DNA số hóa đã tạo ra những rủi ro chưa từng có cho nhân loại.
Trong những điều kiện như vậy, nguy cơ liên quan đến vũ khí sinh học và việc chúng rơi vào tay các tổ chức khủng bố tăng lên nhiều lần. Nhà triết học hậu hiện đại người Pháp Jean Baudrillard từng viết về khái niệm “tội ác hoàn hảo” — một hành vi nguy hiểm đối với xã hội mà chính nó xóa bỏ mọi dấu vết của tội phạm.
Một đại dịch được tạo ra trong phòng thí nghiệm có thể trở thành một “tội ác hoàn hảo” như vậy chống lại toàn nhân loại. Trong trường hợp đó, việc tìm ra thủ phạm gần như không thể, bởi vì dấu vết của nó biến mất trong mạng lưới toàn cầu của các phòng thí nghiệm và bí mật thương mại.
Mối đe dọa thứ tư: “Cái ác từ không gian”
Khi các công nghệ cao ngày càng được triển khai rộng rãi trong đời sống hàng ngày, cơ sở hạ tầng quan trọng của xã hội sẽ ngày càng phụ thuộc vào các hệ thống đặt trong không gian vũ trụ.
Các chuyên gia cho rằng những hướng phát triển quan trọng trong việc chinh phục không gian gần Trái Đất bao gồm: đặt các nhà máy điện trên quỹ đạo,xây dựng các trung tâm xử lý và lưu trữ dữ liệu trong không gian. Những dự án như vậy đã được thảo luận và các nguyên mẫu đầu tiên có thể được đưa vào vận hành trong vòng 3–5 năm tới. Các hệ thống này sẽ làm tăng đáng kể khả năng tính toán của các nhóm vệ tinh quân sự và dân sự.
Trong tương lai gần, nhân loại cũng có thể bắt đầu:
- khai thác tài nguyên trên Mặt Trăng
- vận chuyển con người và hàng hóa tới đó.
Rủi ro đối với hạ tầng không gian
Các mối đe dọa đối với cơ sở hạ tầng không gian có thể xuất hiện ở mọi khâu của chuỗi công nghiệp và vận hành, bao gồm:
- sản xuất vệ tinh
- ngành công nghiệp phóng tên lửa
- cung cấp dịch vụ vệ tinh
- hệ thống điều khiển và bảo dưỡng mặt đất.
Một cuộc tấn công vật lý hoặc tấn công mạng vào bất kỳ khâu nào trong số bốn lĩnh vực này đều có thể hạn chế quyền tiếp cận không gian.
Đồng thời, một loại cơ sở hạ tầng thông tin bí mật mới đang hình thành — các hệ thống truyền thông băng thông rộng toàn cầu dựa trên vệ tinh, có thể phục vụ cả mục đích dân sự lẫn quân sự.
Khi các cơ sở hạ tầng quan trọng được chuyển sang không gian, những điểm yếu mới cũng sẽ xuất hiện. Những rủi ro này có tính chất cộng dồn.Điều đó có nghĩa là số lượng các mối đe dọa sẽ tăng lên, mức độ dễ tổn thương của hệ thống sẽ lớn hơn, hậu quả tiềm tàng cũng trở nên nghiêm trọng hơn. Càng nhiều dịch vụ không gian được phát triển, càng nhiều tác nhân tham gia vào cuộc chơi này. Mỗi tác nhân trong số đó, về mặt lý thuyết, đều có khả năng gây thiệt hại cho những người tham gia khác hoặc cho cả các quốc gia.
Động cơ của những hành động như vậy có thể rất khác nhau, từ hành vi phá hoại đơn giản cho tới các hoạt động khủng bố có tổ chức.
Mối đe dọa thứ năm: Công nghệ sản xuất bồi đắp (3D printing)
Các công nghệ cao đang thúc đẩy sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ sản xuất 3D printing (additive manufacturing). Đây là phương pháp sản xuất các chi tiết bằng cách tạo ra vật thể theo mô hình điện tử thông qua việc thêm vật liệu từng lớp một. Cùng lúc đó, robot hóa đang phát triển với tốc độ rất nhanh. Ngày nay đã xuất hiện các robot mô-đun hoàn chỉnh, có thể kết nối với nhau để tạo thành các hệ thống linh hoạt. Chúng ta đã thấy robot dạng chó tuần tra trên đường phố, robot hình người tham gia các buổi biểu diễn nghệ thuật. Các thiết bị thế hệ mới đang được phát triển để sản xuất in 3D ở quy mô công nghiệp, bao gồm cả các chi tiết lớn và phức tạp — kể cả cho ngành công nghiệp quốc phòng. Trong tương lai gần, các công nghệ này sẽ sử dụng những vật liệu mới như: nhựa chịu nhiệt đặc biệt, polymer tiên tiến, gốm kỹ thuật, vật liệu nano đa thành phần. Tuy nhiên, công nghệ này cũng mở ra một lĩnh vực rộng lớn cho các tổ chức tội phạm và khủng bố. Bằng các công nghệ in 3D không được cấp phép, họ có thể sản xuất nhiều loại vật thể khác nhau,bao gồm cả vũ khí. Trong những trường hợp như vậy, việc truy tìm nguồn gốc của các vật thể này gần như không thể thực hiện được. Yếu tố chính làm gia tăng mối đe dọa này là sự phát triển của các máy in 3D nhỏ gọn, dễ mua trên thị trường. Các thiết bị này ngày càng có khả năng sản xuất vũ khí sát thương, vượt qua các hệ thống kiểm soát sinh trắc học.
Kết luận: khủng hoảng quản trị toàn cầu trước các công nghệ mới
Tôi đã cố ý làm nổi bật và nhấn mạnh những khía cạnh tiêu cực khi nói về các giải pháp công nghệ rực rỡ của những thập niên gần đây. Thực ra, bản thân tôi thích phần lớn những công nghệ đó. Nhưng cần phải nói một cách thẳng thắn rằng nhiều mối đe dọa công nghệ mang tính toàn cầu không được giải quyết một cách đúng mức. Một lượng tài nguyên khổng lồ đang bị tiêu tốn vô ích. Mô hình hiện tại để phản ứng với những mối đe dọa công nghệ này — bao gồm cả trong khuôn khổ hoạt động của United Nations và các cơ quan chuyên môn của tổ chức này không hiệu quả,quá quan liêu và không tính đến lợi ích của phần lớn cư dân trên hành tinh. Tuy nhiên, sớm hay muộn thì nhân loại vẫn sẽ phải đạt được các thỏa thuận chung. Bởi vì điều đang được đặt lên bàn cân không gì khác ngoài chính sự tồn tại của toàn bộ nhân loại. Tình trạng của thế giới đang trở nên ngày càng bất ổn và đáng lo ngại. Nhưng như nhà triết học Pháp Jean-Paul Sartre từng nói:
“Tự do thực sự bắt đầu ở phía bên kia của sự tuyệt vọng.”
D. A. Medvedev
Nguồn: www.expert.ru 3/2026
