An ninh năng lượng: Hóa giải thách thức địa chính trị 

Trong bối cảnh cục diện địa chính trị thế giới đang trải qua những biến động sâu sắc, vấn đề an ninh năng lượng đã trở thành ưu tiên hàng đầu trong chương trình nghị sự của các quốc gia Đông Nam Á. Những bất ổn kéo dài tại khu vực Trung Đông không chỉ là câu chuyện của riêng khu vực đó, mà đã tạo ra những làn sóng xung kích mạnh mẽ, tác động trực tiếp đến nền kinh tế toàn cầu và sự ổn định của khu vực Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN). Đối với một nền kinh tế đang trong giai đoạn chuyển dịch nhanh chóng như Việt Nam, việc nhận diện các rủi ro và xây dựng lộ trình năng lượng tự cường là nhiệm vụ cấp thiết hơn bao giờ hết.
Trả lời phỏng vấn của phóng viên TTXVN tại Kuala Lumpur, Tiến sỹ Julia – Giảng viên cao cấp về quan hệ quốc tế tại Đại học Taylor (Malaysia) – cho rằng tác động lớn nhất từ xung đột Trung Đông đối với khu vực ASEAN hiện nay chủ yếu nằm ở khía cạnh đứt gãy kinh tế thay vì các rủi ro an ninh trực tiếp. Sự gia tăng đột biến chi phí năng lượng đã trở thành gánh nặng hiện hữu khi giá xăng dầu, nhiên liệu bay và các sản phẩm phái sinh từ dầu mỏ như nhựa và phân bón đang tăng cao, gây ra hiệu ứng dây chuyền đến giá cả hàng hóa và dịch vụ trong toàn khu vực. Những quốc gia như Thái Lan, Philippines và ngay cả nước xuất khẩu năng lượng như Malaysia cũng đang đối mặt với áp lực lạm phát và chi phí năng lượng leo thang.
Đối với Việt Nam, Tiến sỹ Julia nhận định thách thức lớn nhất trong ngắn hạn là chi phí nhập khẩu nhiên liệu tăng cao và áp lực lạm phát. Để đối phó với tình trạng này, Việt Nam đang thực hiện một chiến lược đa tầng, bao gồm đa dạng hóa các nhà cung cấp dầu thô, đẩy nhanh tiến độ các dự án năng lượng tái tạo và nâng cao năng lực lọc hóa dầu trong nước. Một điểm đáng lưu ý trong chiến lược bảo đảm nguồn cung của Việt Nam là mối quan hệ hợp tác truyền thống và tin cậy với Nga. Việc duy trì và phát triển quan hệ cung ứng năng lượng với Nga được xem là một trong những trụ cột quan trọng nhất giúp Việt Nam ổn định nguồn cung trong dài hạn. Bên cạnh đó, Việt Nam cũng có lợi thế lớn về an ninh lương thực khi có khả năng tự túc các mặt hàng thiết yếu, giúp giảm thiểu phần nào tác động tiêu cực của lạm phát năng lượng đối với đời sống xã hội.
Trong lộ trình dài hạn, Tiến sỹ Julia nhận thấy Việt Nam đang thể hiện quyết tâm chính trị mạnh mẽ khi thực hiện quá trình chuyển dịch năng lượng chiến lược, cân bằng giữa mục tiêu giảm phát thải carbon và bảo đảm an ninh quốc gia. Việc từng bước giảm dần phụ thuộc vào điện than là bước đi táo bạo nhưng cần thiết, bởi than đá không chỉ gây hại cho môi trường mà còn tiềm ẩn rủi ro lớn về nguồn cung do phụ thuộc vào nhập khẩu. Thay vào đó, Việt Nam đã chứng minh năng lực triển khai nhanh chóng các nguồn năng lượng tái tạo như điện gió và điện Mặt Trời trong những năm gần đây. Tuy nhiên, Tiến sĩ Julia cũng lưu ý tới những cảnh báo của các chuyên gia cho rằng việc đầu tư mạnh vào hệ thống lưới điện truyền tải là yếu tố sống còn để hiện thực hóa tham vọng về năng lượng, đồng thời cũng cần thận trọng trước các dòng vốn đầu tư từ bên ngoài.
Một trong những tầm nhìn chiến lược của Việt Nam là thúc đẩy hội nhập năng lượng khu vực thông qua hợp tác trong Tiểu vùng sông Mekong mở rộng (GMS) và kết nối Lưới điện ASEAN (APG). Việc kết nối lưới điện không chỉ cho phép Việt Nam chia sẻ nguồn năng lượng tái tạo dư thừa, mà còn là cơ chế phòng vệ hiệu quả trước các cú sốc cung ứng từ bên ngoài, chẳng hạn như các xung đột tại Trung Đông. Hơn nữa, Việt Nam đang hướng tới việc trở thành quốc gia xuất khẩu năng lượng xanh sang các nước láng giềng ASEAN, biến năng lượng tái tạo thành sản phẩm kinh tế quan trọng trong tương lai.
Tuy nhiên, con đường xây dựng hệ thống năng lượng bền vững không thiếu những rào cản. Việt Nam đang đối mặt với bài toán huy động nguồn tài chính khổng lồ cho nâng cấp lưới điện và các hệ thống lưu trữ năng lượng. Sự nhất quán trong các quy định pháp lý và quản lý quá trình giảm dần điện than cần được thực hiện cực kỳ khéo léo để tránh gây ra tình trạng gián đoạn cung ứng điện cục bộ. Bài học từ tình trạng thiếu hụt điện năm 2023 vẫn còn nguyên giá trị, cho thấy nếu đẩy tốc độ chuyển dịch quá nhanh mà không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về hạ tầng lưu trữ và lưới điện dự phòng, nền kinh tế sẽ dễ bị tổn thương. Do năng lượng tái tạo có tính chất không ổn định, việc đầu tư vào các hệ thống pin lưu trữ quy mô lớn và các nguồn điện nền vẫn là điều kiện tiên quyết để bảo đảm an ninh năng lượng trong tương lai.
Bên cạnh năng lượng tái tạo, năng lượng hạt nhân đang trở lại trong các thảo luận chiến lược của nhiều quốc gia ASEAN, bao gồm Việt Nam, Indonesia, Malaysia, Thái Lan và Philippines. Sự bất ổn của giá nhiên liệu hóa thạch và nhu cầu điện năng khổng lồ từ các trung tâm dữ liệu trí tuệ nhân tạo (AI) đang thúc đẩy các nước tái khởi động các chương trình hạt nhân dân sự. Việt Nam vừa ký với Nga hiệp định về hợp tác xây dựng một nhà máy điện hạt nhân và tham gia sâu rộng vào các hoạt động của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) để nghiên cứu ứng dụng năng lượng hạt nhân vì mục đích hòa bình. Mặc dù các dự án hạt nhân đòi hỏi thời gian dài và chi phí lớn, nhưng đây được xem là phương án đa dạng hóa nguồn cung quan trọng để đảm bảo điện nền cho nền kinh tế đang phát triển mạnh mẽ.
Nhìn rộng ra toàn khu vực, nhu cầu năng lượng của ASEAN dự kiến sẽ tăng gấp 2,6 lần vào năm 2050. Để đáp ứng nhu cầu này, việc phát triển các dự án liên kết xuyên biên giới như đường dây truyền tải điện Lào – Thái Lan – Malaysia – Singapore, hay cáp ngầm giữa bang Sarawak của Malaysia với Singapore đang được đẩy mạnh. Tập đoàn Điện lực Malaysia (TNB) cũng đang dẫn đầu các dự án năng lượng tái tạo xuyên biên giới kết nối Việt Nam, Malaysia và Singapore. Những nỗ lực này, kết hợp với mạng lưới Đường ống dẫn khí ASEAN (TAGP), đang tạo ra một khung sườn vững chắc cho sự phục hồi và tự cường của khu vực.
Tóm lại, theo Tiến sỹ Julia, an ninh năng lượng của Việt Nam trong kỷ nguyên mới không thể tách rời khỏi bối cảnh quốc tế và khu vực. Việc kết hợp giữa đa dạng hóa nguồn cung, đẩy mạnh năng lượng tái tạo, nghiên cứu năng lượng hạt nhân và tăng cường kết nối lưới điện khu vực chính là chìa khóa để Việt Nam vượt qua những biến động địa chính trị toàn cầu. Dù vẫn còn nhiều thách thức về vốn và công nghệ, nhưng với cấu trúc chính trị kiên định và tầm nhìn chiến lược dài hạn, Việt Nam hoàn toàn có khả năng xây dựng một hệ thống năng lượng vừa đảm bảo tăng trưởng kinh tế, vừa đáp ứng các cam kết về môi trường, trở thành hình mẫu cho các nền kinh tế mới nổi trong ASEAN./.